Η Μονή Ζωοδόχου Πηγής μεταξύ Τρυπητής και Καπετανιανών Αστερουσίων
Η Μονή της Ζωοδόχου Πηγής (Μέση Βυζαντινή περιοδος, 13ος αι.μ.Χ..843-1204μ.Χ.)βρίσκεται σε ιδιαίτερα απομονωμένη θέση στα νότια Αστερούσια Όρη, ανάμεσα στην Τρυπητή και τα Καπετανιανά, κατά μήκος του παλαιού ορεινού μονοπατιού που συνέδεε τα παράλια της νότιας Κρήτης με τους οικισμούς του ορεινού όγκου. Η θέση της εντάσσεται στο εκτεταμένο δίκτυο των μικρών ασκητικών και μοναστηριακών ιδρυμάτων που αναπτύχθηκαν στα Αστερούσια ήδη από τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους και ιδιαίτερα κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας (Δετοράκης, 1994· Παλιούρας, 1991· Ψιλάκης, 2006).
Η περιοχή χαρακτηρίζεται από έντονο ανάγλυφο, απόκρημνες χαράδρες και περιορισμένες καλλιεργήσιμες εκτάσεις, γεγονός που ευνόησε την ανάπτυξη του ασκητισμού. Η μονή οικοδομήθηκε κοντά σε φυσική πηγή νερού, στοιχείο που εξηγεί και την αφιέρωσή της στη Ζωοδόχο Πηγή, καθώς η παρουσία νερού αποτελούσε βασική προϋπόθεση για την εγκατάσταση μοναστικής κοινότητας σε ένα τόσο άνυδρο περιβάλλον (Ψιλάκης, 2006).Η ακριβής χρονολογία ίδρυσης της μονής δεν είναι γνωστή. Από τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του καθολικού και των σωζόμενων κτισμάτων εκτιμάται ότι ο σημερινός πυρήνας διαμορφώθηκε κατά τους ύστερους βυζαντινούς ή πρώιμους μεταβυζαντινούς χρόνους (15ος–16οςαιώνας), ενώ γνώρισε επεμβάσεις κατά τον 18ο και 19ο αιώνα (Παλιούρας, 1991· Δετοράκης, 1994).
Η μονή φαίνεται ότι λειτούργησε περισσότερο ως μικρό εξαρτηματικό μοναστήρι ή ασκητικό κέντρο παρά ως μεγάλη κοινοβιακή μονή. Η θέση της εξυπηρετούσε τόσο τους μοναχούς όσο και τους διερχόμενους προσκυνητές και βοσκούς που κινούνταν μεταξύ των παραθαλάσσιων όρμων της Τρυπητής και των Καπετανιανών (Σπανάκης, 1969–1971).Το συγκρότημα αποτελείται από μικρό μονόχωρο καμαροσκέπαστο καθολικό, βοηθητικούς χώρους, δεξαμενές συλλογής νερού, λιθόκτιστα κελιά και αυλή προστατευμένη από ξερολιθιές. Η αρχιτεκτονική ακολουθεί τη λιτή μοναστηριακή παράδοση των Αστερουσίων, με χρήση τοπικού ασβεστολίθου και ελάχιστο διακοσμητικό διάκοσμο, χαρακτηριστικά που απαντούν και σε άλλα μικρά μοναστηριακά συγκροτήματα της νότιας Κρήτης (Παλιούρας, 1991· Ψιλάκης, 2006).
Η Ζωοδόχος Πηγή αποτελεί έναν από τους κρίκους της μεγάλης αλυσίδας των μοναστηριών και ασκητηρίων που περιλαμβάνει τη Μονή Κουδουμά, τη Μονή των Τριών Ιεραρχών στο Λουσούδι, τον Άγιο Αντώνιο, τον Άγιο Ιωάννη, την Παναγία Κερά και τις διάσπαρτες ασκητικές εγκαταστάσεις των φαραγγιών. Η γεωγραφική της θέση υποδηλώνει ότι λειτουργούσε ως ενδιάμεσος σταθμός για όσους διέσχιζαν το δύσβατο ορεινό δίκτυο των Αστερουσίων (Παλιούρας, 1991· Σπανάκης, 1969–1971).Η αφιέρωση στη Ζωοδόχο Πηγή συνδέεται συμβολικά με το νερό ως πηγή ζωής και σωτηρίας. Στα άνυδρα Αστερούσια οι φυσικές πηγές απέκτησαν ιδιαίτερη θρησκευτική σημασία και συχνά αποτέλεσαν τόπους ίδρυσης ναών και μονών. Η σύνδεση φυσικής πηγής και χριστιανικής λατρείας αποτελεί χαρακτηριστικό φαινόμενο της συνέχειας της ιερότητας του τοπίου στην Κρήτη (Ψιλάκης, 2006· Δετοράκης, 1994).
Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία
Δετοράκης, Θ.Ε. (1994). Ιστορία της Κρήτης. Ηράκλειο.
Παλιούρας, Α. (1991). Τα Αστερούσια και τα μοναστικά τους κέντρα. Ηράκλειο.
Σπανάκης, Σ. (1969–1971). Πόλεις και χωριά της Κρήτης. Ηράκλειο.
Ξενόγλωσση βιβλιογραφία
Gerola, G. (1908). Monumenti Venetinell’ Isoladi Creta. Venezia.
Kirsten, E. (1942). Die Insel Kreta im fünf tenbisersten Jahr hundert v. Chr. Berlin.
Pendlebury, J.D.S. (1939). The Archaeology of Crete. London.
Sanders, I. F. (1982). Roman Crete: An Archaeological Survey and Gazetteer of Late Hellenistic, Roman and Early Byzantine Crete. Warminster.