Πολιτισμός

Κόφινας

Η Μονή των Τριών Ιεραρχών στο Λουσούδι Αστερουσίων και το ησυχαστικό κίνημα.

Η Μονή των Τριών Ιεραρχών, ιδρύθηκε στα μέσα του 14ου αι. μ.Χ. στο Λουσούδι, στις νότιες υπώρειες των Αστερουσίων και σε μικρή απόσταση από τον Κόφινα, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μοναστικά συγκροτήματα της νότιας Κρήτης. Η γεωγραφική της θέση εντάσσεται σε ένα εκτεταμένο δίκτυο μοναστηριών και ασκητηρίων που αναπτύχθηκαν στην οροσειρά των Αστερουσίων από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες έως και την ύστερη βυζαντινή περίοδο. Η απομόνωση της περιοχής, σε συνδυασμό με τη φυσική της οχύρωση και την εγγύτητα προς σημαντικά προσκυνηματικά κέντρα, δημιούργησε ιδανικές συνθήκες για την ανάπτυξη της μοναστικής ζωής και της ησυχαστικής παράδοσης (Τσιγαρίδας, 2000· Angold, 2000).

Η συστηματική αρχαιολογική ανασκαφή του μνημείου πραγματοποιήθηκε από τον αρχαιολόγο Νικόλαο Παλιούρα κατά τις δεκαετίες του 1970 και 1980 και ανέδειξε ένα μοναστικό συγκρότημα ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής και ιστορικής σημασίας. Η έρευνα αποκάλυψε το καθολικό της μονής, βοηθητικούς χώρους, κελιά μοναχών, αποθηκευτικούς χώρους, δεξαμενές συλλογής νερού και στοιχεία της οχύρωσης του συγκροτήματος, τεκμηριώνοντας μία οργανωμένη μοναστική κοινότητα με συνεχή λειτουργία κατά τη βυζαντινή περίοδο (Παλιούρας, 1985· Παλιούρας, 1988).

Η αρχιτεκτονική του καθολικού παρουσιάζει χαρακτηριστικά της μεσοβυζαντινής και υστεροβυζαντινής ναοδομίας της Κρήτης. Οι οικοδομικές φάσεις που εντοπίστηκαν υποδηλώνουν διαδοχικές επεμβάσεις και ανακατασκευές, γεγονός που συνδέεται με τη μακρόχρονη χρήση της μονής αλλά και με τις πολιτικές και κοινωνικές μεταβολές που γνώρισε το νησί κατά τη βενετοκρατία (Γκιολές, 1992· Καλοκύρης, 1973). Τα κινητά ευρήματα της ανασκαφής –κεραμική, νομίσματα, μεταλλικά αντικείμενα και αρχιτεκτονικά μέλη– συμβάλλουν στη χρονολόγηση του συγκροτήματος και τεκμηριώνουν τις οικονομικές και εμπορικές σχέσεις της μονής με άλλες περιοχές της Κρήτης και της ανατολικής Μεσογείου (Παλιούρας, 1985).

Ιδιαίτερη σημασία έχει η σύνδεση της Μονής των Τριών Ιεραρχών με το ησυχαστικό κίνημα του 14ου αιώνα. Ο Ησυχασμός, όπως διαμορφώθηκε θεολογικά από τον Γρηγόριο Παλαμά, αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες πνευματικές εκφράσεις της ύστερης βυζαντινής περιόδου. Βασικός του στόχος ήταν η εσωτερική προσευχή, η κάθαρση του ανθρώπου και η εμπειρία της θείας χάριτος μέσω της συνεχούς νοεράς προσευχής. Η απομόνωση, η σιωπή και η αυστηρή ασκητική ζωή αποτελούσαν θεμελιώδεις προϋποθέσεις της ησυχαστικής άσκησης (Meyendorff, 1974· Angold, 2000).

Ο Ιωσήφ Φιλάγρης ίδρυσε κατά το δεύτερο μισό του 14ου αιώνα τη Μονή των Τριών Ιεραρχών στο Λουσούδι των Αστερουσίων, όπου ανέπτυξε μια σημαντική σχολή ανώτερης παιδείας με διδασκαλία φιλοσοφίας, γραμματικής, αστρονομίας, ιατρικής, θεολογίας και ρητορικής, παράλληλα με εργαστήριο αντιγραφής χειρογράφων (scriptorium), στο οποίο διασώζονταν και σχολιάζονταν έργα του Αριστοτέλη και άλλων αρχαίων συγγραφέων. Η σχολή αυτή αποτέλεσε σημαντικό πνευματικό και εκκλησιαστικό κέντρο της ενετοκρατούμενης Κρήτης, συμβάλλοντας στη διατήρηση της ελληνικής παιδείας και της ορθόδοξης παράδοσης σε μια περίοδο έντονων λατινικών πιέσεων. Για τον λόγο αυτό, αρκετοί σύγχρονοι ερευνητές χαρακτηρίζουν τη μονή ως μια πρώιμη μορφή «πανεπιστημιακής» κοινότητας, αν και δεν επρόκειτο για πανεπιστήμιο με τη θεσμική έννοια του όρου (Παπαζογλου, 1979· Καλοχριστιανάκης, 2018).

Τα Αστερούσια αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους χώρους ανάπτυξης του ησυχασμού στην Κρήτη. Η μορφολογία του τοπίου, με τις απόκρημνες χαράδρες, τα σπήλαια και τις δυσπρόσιτες κορυφές, ευνόησε τη δημιουργία ασκητικών εγκαταστάσεων ήδη από την παλαιοχριστιανική εποχή. Κατά τον 14ο και 15ο αιώνα η περιοχή εξελίχθηκε σε σημαντικό κέντρο μοναχισμού, στο οποίο συνυπήρχαν οργανωμένες μονές και μικρά ερημητήρια. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η Μονή των Τριών Ιεραρχών φαίνεται ότι λειτούργησε όχι μόνο ως τόπος λατρείας αλλά και ως πνευματικό κέντρο, συνδεδεμένο με τα ιδεώδη της ησυχαστικής παράδοσης (Τσιγαρίδας, 2000· Meyendorff, 1974).

Η αφιέρωση της μονής στους Τρεις Ιεράρχες αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό. Ο Βασίλειος ο Μέγας, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος θεωρούνται οι κατεξοχήν εκφραστές της ορθόδοξης θεολογίας και της μοναστικής πνευματικότητας. Η τιμή προς τους Τρεις Ιεράρχες αντανακλά τον συνδυασμό θεολογικής παιδείας και ασκητικής ζωής, στοιχεία που χαρακτηρίζουν τον βυζαντινό μοναχισμό (Angold, 2000).

Τα αρχαιολογικά δεδομένα της ανασκαφής επιτρέπουν την ανασύσταση της καθημερινής ζωής της μοναστικής κοινότητας. Οι χώροι αποθήκευσης υποδηλώνουν αυτάρκεια στην παραγωγή τροφίμων, ενώ οι δεξαμενές νερού αποδεικνύουν την αποτελεσματική διαχείριση των περιορισμένων φυσικών πόρων της περιοχής. Τα κεραμικά ευρήματα και τα μεταλλικά αντικείμενα αποκαλύπτουν την ύπαρξη ενός οργανωμένου οικονομικού συστήματος, ενώ τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα φανερώνουν υψηλό επίπεδο τεχνικής γνώσης και οικοδομικής οργάνωσης (Παλιούρας, 1985· Γκιολές, 1992).

Η Μονή των Τριών Ιεραρχών αποτελεί σήμερα σημαντικό τεκμήριο της πολιτιστικής κληρονομιάς των Αστερουσίων. Η αρχαιολογική έρευνα του Ν. Παλιούρα συνέβαλε καθοριστικά στην ανάδειξη ενός μνημείου που φωτίζει την εξέλιξη του μοναχισμού στη νότια Κρήτη και τη σχέση του με τις μεγάλες θεολογικές εξελίξεις της ύστερης βυζαντινής εποχής (Παλιούρας, 1988). Παράλληλα, η σύνδεσή της με το ησυχαστικό κίνημα προσδίδει στο μνημείο ιδιαίτερη πνευματική και ιστορική αξία, καθιστώντας το σημαντικό σταθμό για την κατανόηση της βυζαντινής θρησκευτικής ζωής στην Κρήτη (Meyendorff, 1974· Τσιγαρίδας, 2000).

Ελληνόγλωσση Βιβλιογραφία

Γκιολές, Ν. (1992). Βυζαντινή ναοδομία στην Κρήτη. Αθήνα: Υπουργείο Πολιτισμού.

Καλοκύρης, Κ. (1973). Η βυζαντινή τέχνη στην Κρήτη. Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Βυζαντινών Σπουδών.

Καλοχριστιανάκης, Ζ. (2018). Ο Ιωσήφ Φιλάγρης και τα Αστερούσια. Ηράκλειο: [Δεν προσδιορίζεται ο εκδότης].

Παλιούρας, Ν. (1985). «Ανασκαφή Μονής Τριών Ιεραρχών Λουσουδίου Αστερουσίων», Αρχαιολογικό Δελτίο, 40, Μελέτες.

Παλιούρας, Ν. (1988). «Η βυζαντινή μονή των Τριών Ιεραρχών στα Αστερούσια», Πεπραγμένα Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου.

Παπάζογλου, Γ.Κ. (1979). Ιωσήφ Φιλάγρης. Διδακτορική διατριβή. [Δεν προσδιορίζεται το Πανεπιστήμιο].

Τσιγαρίδας, Ε. (2000). Η μοναστική παράδοση της Κρήτης κατά τη βυζαντινή περίοδο. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.

Ξενόγλωσση Βιβλιογραφία

Angold, M. (2000). The Cambridge History of Christianity: Eastern Christianity. Cambridge: Cambridge University Press.

Meyendorff, J. (1974). Byzantine Hesychasm: Historical, Theological and Social Problems. London: Variorum Reprints.

Η λατρεία του Αστερίου Διός στον Κόφινα και η επιβίωσή της. Οι μηλίτσες του Κόφινα ως φορείς θρησκευτικής συνέχειας

Ο Κόφινας, ως ιδιαίτερος τόπος του κρητικού τοπίου, συνδέεται με μια μακρά θρησκευτική παράδοση στην οποία συναντώνται στοιχεία της αρχαίας κρητικής λατρείας και μεταγενέστερες μορφές λαϊκής ευσέβειας. Ιδιαίτερη θέση στη συμβολική παράδοση της περιοχής κατέχει η λατρεία του Αστέριου Διός, μιας μορφής του Δία που συνδέθηκε με την κρητική μυθολογική παράδοση και με την αντίληψη του όρους ως χώρου θεϊκής παρουσίας. Η ιδιαίτερη σχέση του Δία με τα κρητικά όρη, τα σπήλαια και τους τόπους γέννησης και λατρείας του αποτελεί βασικό στοιχείο της αρχαίας κρητικής θρησκευτικής παράδοσης (Κακριδής, 1986· Cook, 1914–1940· Πλάτων, 1974).

Ο Αστέριος Δίας εντάσσεται στον ευρύτερο κύκλο των κρητικών παραδόσεων γύρω από τον Δία. Η ονομασία του συνδέεται ετυμολογικά με το άστρο και τον ουράνιο χαρακτήρα της θεότητας, γεγονός που αντανακλά αρχαίες αντιλήψεις για τη σχέση του θεϊκού κόσμου με τα ουράνια φαινόμενα και τη φυσική τάξη. Στη μινωική και αρχαϊκή θρησκευτική σκέψη, η θεότητα δεν αντιμετωπίζεται αποκομμένη από το φυσικό περιβάλλον, αλλά εκφράζεται μέσα από το τοπίο, τα βουνά, τις πηγές και τα δέντρα. Η σύνδεση θεότητας και φυσικού χώρου αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της αιγαιακής θρησκευτικότητας, όπου το ιερό τοπίο λειτουργεί ως σημείο επικοινωνίας ανθρώπου και θείου (Evans, 1921–1935· Nilsson, 1950· Rutkowski, 1986).

Η παράδοση του Κόφινα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον εξαιτίας της σύνδεσης της λατρευτικής μνήμης με συγκεκριμένα στοιχεία της φύσης, κυρίως με τις λεγόμενες “Mηλίτσες του Κόφινα”. Οι μηλίτσες, μικρά δέντρα ή ιερά φυτά που συνδέθηκαν με την τοπική λαϊκή παράδοση, αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα της διατήρησης αρχαιότερων συμβολισμών μέσα σε ένα μεταγενέστερο θρησκευτικό πλαίσιο. Η απόδοση ιερότητας σε ένα δέντρο, η προστασία του και η προσφορά αφιερωμάτων σε αυτό αντανακλούν μια αντίληψη σύμφωνα με την οποία η φύση αποτελεί φορέα δύναμης και παρουσίας του θείου (Πολίτης, 1904–1908· Burkert, 1985).

Η πρακτική αυτή εντάσσεται στο ευρύτερο φαινόμενο της δενδρολατρείας, το οποίο είναι γνωστό ήδη από τον προϊστορικό αιγαιακό κόσμο. Στη μινωική Κρήτη το δέντρο αποτελούσε σημαντικό θρησκευτικό σύμβολο. Δεν θεωρούνταν απλώς στοιχείο του φυσικού περιβάλλοντος, αλλά σημείο συνάντησης του ανθρώπου με τη θεότητα. Η ιερότητα του δέντρου σχετιζόταν με την αναγέννηση της φύσης, τη γονιμότητα, την παραγωγική δύναμη της γης και τον αέναο κύκλο της ζωής (Evans, 1921–1935· Nilsson, 1950· Μπουλώτης, 2000).

Η μινωική θρησκεία παρουσιάζει πλήθος παραδειγμάτων όπου η βλάστηση, τα ιερά δέντρα και οι φυσικοί σχηματισμοί αποτελούν φορείς θεϊκής παρουσίας. Οι απεικονίσεις ιερών δέντρων, υπαίθριων τελετουργιών και τόπων λατρείας αποδεικνύουν ότι η φύση αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος της θρησκευτικής εμπειρίας των Μινωιτών (Σακελλαράκης & Σακελλαράκη, 1997· Rutkowski, 1986).

Η συνέχεια αυτής της αντίληψης μπορεί να ανιχνευθεί σε πολλές μορφές της κρητικής λαϊκής θρησκευτικότητας. Τα δέντρα που θεωρούνται ιερά, τα τάματα επάνω στα κλαδιά τους και η πίστη στη θαυματουργή τους δύναμη αποτελούν στοιχεία που θυμίζουν αρχαιότερες πρακτικές, οι οποίες δεν εξαφανίστηκαν αλλά μετασχηματίστηκαν μέσα στους αιώνες. Η ελληνική λαογραφική παράδοση έχει καταγράψει πολλές περιπτώσεις όπου φυσικά στοιχεία, όπως δέντρα, πηγές και βράχοι, ενσωματώθηκαν σε χριστιανικές ή τοπικές λατρευτικές πρακτικές (Πολίτης, 1904–1908· Burkert, 1985).

Στην περίπτωση των μηλιτσών του Κόφινα, η ιερότητα του φυτού λειτουργεί ως σύνδεσμος ανάμεσα στη μνήμη της αρχαίας λατρείας και στη σύγχρονη τοπική παράδοση. Η επιβίωση τέτοιων συμβολισμών δεν σημαίνει απαραίτητα άμεση και αδιάσπαστη συνέχεια μιας αρχαίας τελετουργίας, αλλά περισσότερο μια διαδικασία μετασχηματισμού και επανανοηματοδότησης των συμβόλων μέσα σε νέα κοινωνικά και θρησκευτικά πλαίσια (Nilsson, 1950· Piccaluga, 1974).

Η μελέτη της λατρείας του Αστερίου Διός και των μηλιτσών του Κόφινα επιτρέπει την κατανόηση της θρησκευτικής συνέχειας στον κρητικό χώρο. Η μετάβαση από την αρχαία θρησκεία στις νεότερες μορφές λαϊκής πίστης δεν υπήρξε μια πλήρης ρήξη, αλλά μια διαδικασία επανανοηματοδότησης συμβόλων και πρακτικών. Το ιερό δέντρο, ως σύμβολο ζωής, αναγέννησης και θεϊκής παρουσίας, διατήρησε τη σημασία του, προσαρμοζόμενο στις διαφορετικές ιστορικές και θρησκευτικές συνθήκες (Burkert, 1985· Harrison, 1922).

Συνεπώς, οι μηλίτσες του Κόφινα δεν αποτελούν μόνο ένα στοιχείο τοπικής λαογραφίας, αλλά μπορούν να μελετηθούν ως μαρτυρία της μακράς διάρκειας μιας κοσμοαντίληψης που θεωρεί τη φύση φορέα ιερότητας. Η σύνδεσή τους με την παράδοση του Αστεριοδία αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο αρχαίες αντιλήψεις για το θείο, το τοπίο και τη βλάστηση επιβίωσαν και μετασχηματίστηκαν στη συλλογική μνήμη της Κρήτης (Πλάτων, 1974· Μπουλώτης, 2000· Piccaluga, 1974).

Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία

Κακριδής, Ι. Θ. (1986). Ελληνική Μυθολογία. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.

Μπουλώτης, Χ. (2000). Μινωικός πολιτισμός και θρησκεία. Αθήνα.

Πλάτων, Ν. (1974). Η Κρήτη και ο Μινωικός Πολιτισμός. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.

Πολίτης, Ν.Γ. (1904–1908). Παραδόσεις. Αθήνα..

Σακελλαράκης, Γ. & Σακελλαράκη, Ε. (1997). Αρχάνες: Μια νέα ματιά στη Μινωική Κρήτη. Αθήνα.

Ξενόγλωσση βιβλιογραφία

Burkert, W. (1985). Greek Religion. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Cook, A. B. (1914–1940). Zeus: A Study in Ancient Religion (Vols. I–III). Cambridge: Cambridge University Press.

Evans, A.J. (1921–1935). The Palace of Minos at Knossos. London: Macmillan.

Harrison, J. E. (1922). Themis: A Study of the Social Origins of Greek Religion. Cambridge: Cambridge University Press..

Nilsson, M. P. (1950). The Minoan-Mycenaean Religion and Its Survival in Greek Religion. Lund.

Piccaluga, G. (1974). Minore e maggiore religione nella Grecia antica. Rome.

Rutkowski, B. (1986). The Cult Places of the Aegean. New Haven: Yale University Press.

Το ιερό κορυφής στη Χορεύτρα (Μετζολατί) Κοφινά Αστερουσίων: λατρευτικός χώρος, αρχαιολογική έρευνα και διαχρονική σημασία

Ο Κόφινας αποτελεί την υψηλότερη κορυφή της οροσειράς των Αστερουσίων και ένα από τα σημαντικότερα φυσικά και αρχαιολογικά σημεία της νότιας Κρήτης. Η επιβλητική παρουσία του στο τοπίο της Μεσαράς, η οποία εκτείνεται νότια έως το Λιβυκό πέλαγος και βόρεια έως τις μεγάλες ορεινές μάζες της Κρήτης, συνέβαλε στη διαμόρφωση της ιδιαίτερης συμβολικής σημασίας του βουνού ήδη από την προϊστορική εποχή. Τα βουνά στην προϊστορική Κρήτη δεν αποτελούσαν απλώς γεωγραφικούς σχηματισμούς, αλλά εντάσσονταν στη θρησκευτική αντίληψη των Μινωιτών ως τόποι ιδιαίτερης θεϊκής παρουσίας και επικοινωνίας με το υπερφυσικό (Evans, 1921–1935· Nilsson, 1950· Rutkowski, 1986). Η ονομασία Κόφινας, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, σχετίζεται με τη μορφή της στενόμακρης και απόκρημνης κορυφής, η οποία θυμίζει αναποδογυρισμένο κοφίνι.

Το ιερό που ερευνήθηκε αρχαιολογικά δεν βρίσκεται στην απόλυτη κορυφή του Κοφινά, η οποία φθάνει σε ύψος 1.231 μ., αλλά στη θέση Χορεύτρα ή Μετζολατί, σε χαμηλότερο λοφίσκο βορειοανατολικά της κορυφής, σε υψόμετρο περίπου 927 μ. Η επιλογή της θέσης παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς από το σημείο αυτό υπάρχει ευρεία εποπτεία του γύρω τοπίου και οπτική επικοινωνία με άλλες σημαντικές θέσεις της μινωικής Κρήτης, όπως ο Γιούχτας και, υπό κατάλληλες καιρικές συνθήκες, το ιερό κορυφής του Πύργου Τυλίσου. Η χωρική αυτή σχέση εντάσσει τον Κόφινα στο ευρύτερο δίκτυο των μινωικών ιερών κορυφής, όπου το φυσικό ανάγλυφο αποτελούσε βασικό στοιχείο της λατρευτικής εμπειρίας (Peatfield, 1983· Rutkowski, 1986).

Η περιοχή του Κόφινα υπέστη για μεγάλο χρονικό διάστημα λαθρανασκαφική δραστηριότητα, γεγονός που επηρέασε την κατάσταση διατήρησης των αρχαιολογικών καταλοίπων. Χαρακτηριστική είναι η ονομασία «Λογαρότοπος», η οποία αποδίδεται σε μία από τις πλαγιές του βουνού και συνδέεται ετυμολογικά με τη λέξη «λογάριον», δηλαδή θησαυρός. Η ονομασία αυτή αντανακλά πιθανώς τη διαχρονική αντίληψη της περιοχής ως τόπου όπου υπήρχαν πολύτιμα αρχαία αντικείμενα.

Η πρώτη συστηματική αρχαιολογική διερεύνηση πραγματοποιήθηκε το καλοκαίρι του 1961 από τον Νικόλαο Πλάτωνα μέσω της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Κατά τη σύντομη σωστική ανασκαφή εντοπίστηκε τμήμα περιβόλου κοντά σε υψηλό βραχώδες έξαρμα, καθώς και σημαντικές συγκεντρώσεις κεραμικής και αναθηματικών ειδωλίων, τόσο ανθρωπόμορφων όσο και ζωόμορφων. Ο Πλάτων χρονολόγησε την κύρια χρήση του χώρου στην αρχή της Νεοανακτορικής περιόδου και επισήμανε την παρουσία μεγάλων θραυσμάτων ταυρόμορφων ειδωλίων, τα οποία αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της λατρευτικής δραστηριότητας του χώρου (Πλάτων, 1961· Πλάτων, 1961-1962).

Η συνέχιση της έρευνας κρίθηκε απαραίτητη εξαιτίας των συλήσεων και το 1990 πραγματοποιήθηκε νέα σωστική ανασκαφή υπό τη διεύθυνση της Αλεξάνδρας Καρέτσου και του Γιώργου Ρεθεμιωτάκη. Η έρευνα αποκάλυψε μεγαλύτερο τμήμα της αρχιτεκτονικής οργάνωσης του ιερού, μεταξύ άλλων τον περίβολο με διαμόρφωση σε σχήμα Π, ενώ παράλληλα εξετάστηκε η ευρύτερη περιοχή. Τα ευρήματα περιελάμβαναν μεγάλες ποσότητες κεραμικής, πήλινα ανθρωπόμορφα και ζωόμορφα ειδώλια, χάλκινα ειδώλια, αναθηματικά χάλκινα μαχαιρίδια, τράπεζες προσφορών και σφραγίδες. Το σύνολο των ευρημάτων αποδεικνύει την έντονη και μακρόχρονη λατρευτική χρήση του χώρου (Καρέτσου & Ρεθεμιωτάκης, 1991–1993· Καρέτσου & Ρεθεμιωτάκης, 1995).

Ιδιαίτερη σημασία για τη χρονολόγηση και την ερμηνεία του ιερού έχει η μελέτη της κεραμικής και των ανθρωπόμορφων ειδωλίων. Η μεγάλη παρουσία κυπέλλων και άλλων τύπων αγγείων της Μεσομινωικής ΙΙΙ περιόδου (ΜΜ ΙΙΙ) υποδεικνύει ότι η ίδρυση και η ακμή του ιερού τοποθετούνται κατά τη συγκεκριμένη χρονική φάση. Η σύγκριση με άλλες αρχαιολογικές θέσεις της Μεσαράς επιβεβαιώνει αυτή τη χρονολόγηση (Σπηλιωτοπούλου, 2015· Σπηλιωτοπούλου, 2018).

Τα ανθρωπόμορφα ειδώλια του Κοφινά παρουσιάζουν σημαντική ομοιογένεια ως προς την κατασκευή και τη μορφολογία τους. Η ταύτιση του πηλού των ειδωλίων με τον πηλό των αγγείων της ίδιας θέσης ενισχύει τη χρονολόγησή τους στη ΜΜ ΙΙΙ περίοδο. Οι μορφές χαρακτηρίζονται από καλοσχηματισμένα, αθλητικά σώματα, ενώ η απουσία μεμονωμένων αναθηματικών μελών διαφοροποιεί το σύνολο από άλλες μορφές λατρευτικών πρακτικών (Σπηλιωτοπούλου, 2018).

Η παρουσία ειδωλίων νεαρών ανδρών με γάντια πυγμαχίας έχει ιδιαίτερο ερμηνευτικό ενδιαφέρον. Οι μορφές αυτές έχουν συνδεθεί με την ιδέα της σωματικής ικανότητας, της ανδρικής ταυτότητας και πιθανώς με τελετές μετάβασης προς την ενηλικίωση. Το ιερό φαίνεται ότι λειτουργούσε όχι μόνο ως τόπος επικοινωνίας με το θείο, αλλά και ως χώρος έκφρασης της κοινωνικής ταυτότητας μιας τοπικής κοινότητας (Burkert, 1985· Nilsson, 1950· Σπηλιωτοπούλου, 2018).

Η Χορεύτρα και το ιερό κορυφής του Κοφινά αποτελούν επομένως χαρακτηριστικό παράδειγμα της σχέσης ανάμεσα στο φυσικό τοπίο και στη μινωική θρησκευτική πρακτική. Η επιλογή μιας ορεινής θέσης με ευρεία εποπτεία, η συγκέντρωση αναθηματικών προσφορών και η μακρά διάρκεια χρήσης του χώρου αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο οι Μινωίτες ενσωμάτωναν το περιβάλλον στη θρησκευτική τους κοσμοαντίληψη (Evans, 1921–1935· Platon, 1974). Η μελέτη του Κοφινά συμβάλλει όχι μόνο στην κατανόηση της μινωικής λατρείας, αλλά και στη διερεύνηση της διαχρονικής σχέσης ανθρώπου, τοπίου και ιερότητας στην Κρήτη.

Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία

Καρέτσου, Α. & Ρεθεμιωτάκης, Γ. (1991–1993). Ανασκαφικές έρευνες στο ιερό κορυφής Κόφινα Αστερουσίων.

Καρέτσου, Α. & Ρεθεμιωτάκης, Γ. (1995). Μελέτες για τα ευρήματα του ιερού κορυφής Μετζολάτι–Κόφινα.

Πλάτων, Ν. (1961). «Ανασκαφή εις Κόφινα Αστερουσίων». Κρητικά Χρονικά.

Πλάτων, Ν. (1961–1962). «Μελέτες και παρατηρήσεις από το ιερό κορυφής Κόφινα». Κρητικά Χρονικά.

Πλάτων, Ν. (1974). Η Κρήτη και ο Μινωικός Πολιτισμός. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.

Σπηλιωτοπούλου, Α. (2015). «Νέα ματιά στο υλικό της κεραμεικής και των ανθρωπόμορφων ειδωλίων από το ιερό κορυφής Κόφινα Αστερουσίων». Αρχαιολογικές Έρευνες Κρήτης, 3, 281–292.

Σπηλιωτοπούλου, Α. (2018). Τα πήλινα ανθρωπόμορφα ειδώλια των μινωικών ιερών κορυφής: Τυπολογικές, τεχνοτροπικές και ερμηνευτικές παρατηρήσεις με βάση το υλικό του ιερού στον Κόφινα Αστερουσίων. Διδακτορική διατριβή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Ξενόγλωσση βιβλιογραφία

Burkert, W. (1985). Greek Religion. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Evans, A.J. (1921–1935). The Palace of Minos at Knossos. London: Macmillan.

Nilsson, M. P. (1950). The Minoan-Mycenaean Religion and Its Survival in Greek Religion. Lund.

Peatfield, A.A.D. (1983). “The Topography of Minoan Peak Sanctuaries.” Annual of the British School at Athens, 78, 273–279.

Platon, N. (1974). Crete and the Minoan Civilization. Athens.

Rutkowski, B. (1986). The Cult Places of the Aegean. New Haven: Yale University Press.

Ο Λογαρότοπος: η Υστερομινωική ΙΙΙΓ Νεκρόπολη, η Ελληνιστική κατασκευή οριοθέτησης και η Παναγία Κερά: Το διαχρονικό τοπίο του Κόφινα στα Αστερούσια

Στην ευρύτερη περιοχή βρίσκεται ο Λογαρότοπος, όπου πραγματοποιήθηκε αρχαιολογική έρευνα από την αρχαιολόγο Αλεξάνδρα Καρέτσου. Στον χώρο αποκαλύφθηκε νεκροταφείο της Υστερομινωικής ΙΙΙΓ περιόδου, το οποίο προσφέρει σημαντικές πληροφορίες για τις ταφικές πρακτικές και τη συνέχεια της κατοίκησης στα Αστερούσια κατά τη μετανακτορική εποχή. Η μελέτη της νεκρόπολης συμβάλλει στην κατανόηση των κοινωνικών δομών και των πολιτισμικών μεταβολών που σημειώθηκαν στην Κρήτη μετά την κατάρρευση των ανακτορικών κέντρων (Καρέτσου, διάφορες δημοσιεύσεις· Tzedakis & Hallager, επιμ., μελέτες για την Υστερομινωική περίοδο στην Κρήτη). Η μετανακτορική εποχή χαρακτηρίζεται από σημαντικές αλλαγές στην οργάνωση των κοινοτήτων, στη διαχείριση του χώρου και στις ταφικές πρακτικές, στοιχεία που αποτελούν βασικά ζητήματα της μελέτης της ύστερης εποχής του Χαλκού στην Κρήτη (Driessen, 1990· Watrous, 1992).

Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης ο εντοπισμός ενός επιμήκους τοίχου στην περιοχή, ο οποίος έχει αποδοθεί πιθανώς στην ελληνιστική περίοδο. Η κατασκευή αυτή ερμηνεύεται ως πιθανό έργο οριοθέτησης του χώρου ή καθορισμού διοικητικών και εδαφικών ορίων μεταξύ διαφορετικών πολιτικών κοινοτήτων. Κατά τους ελληνιστικούς χρόνους, οι οριοθετήσεις επικρατειών αποτελούσαν σημαντικό στοιχείο της οργάνωσης του χώρου, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου υπήρχαν ανταγωνιστικές πόλεις και μεταβαλλόμενες πολιτικές ισορροπίες (Σπανάκης, 1981· Τωμαδάκης, 1978). Η διαχείριση του τοπίου και η χρήση κατασκευών για τον έλεγχο της επικράτειας αποτελούν φαινόμενα που απαντούν ευρύτερα στην κρητική αρχαιολογία και συνδέονται με τη διαχρονική σημασία των ορεινών περιοχών (Watrous, 1992).

Η συνύπαρξη ενός μινωικού λατρευτικού χώρου, μιας Υστερομινωικής ΙΙΙΓ νεκρόπολης και πιθανών ελληνιστικών οριοθετικών κατασκευών αναδεικνύει τη διαχρονική σημασία του Κοφινά. Ο χώρος δεν αποτέλεσε απλώς ένα σημείο θρησκευτικής δραστηριότητας, αλλά ένα τοπίο στο οποίο αποτυπώθηκαν διαφορετικές μορφές ανθρώπινης παρουσίας: η λατρεία, η μνήμη των νεκρών, η κοινωνική οργάνωση και ο έλεγχος της επικράτειας. Η έννοια του ιερού τοπίου, όπου διαφορετικές ιστορικές περίοδοι αφήνουν διαδοχικά τα ίχνη τους, αποτελεί βασικό στοιχείο της μελέτης της αιγαιακής θρησκευτικής αρχαιολογίας (Burkert, 1985· Evans, 1921–1935· Nilsson, 1950).

Η Χορεύτρα του Κόφινα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της αρχαιολογικής αξίας των Αστερουσίων, όπου το φυσικό περιβάλλον και η ανθρώπινη δραστηριότητα συνδέονται διαχρονικά. Η μελέτη των διαφορετικών φάσεων χρήσης του χώρου επιτρέπει την ανασύνθεση όχι μόνο της τοπικής ιστορίας, αλλά και ευρύτερων φαινομένων της κρητικής αρχαιολογίας, όπως η εξέλιξη της λατρείας, η μεταβολή των κοινωνικών δομών και η διαχείριση του εδαφικού χώρου από τη μινωική έως την ελληνιστική περίοδο (Πλάτων, 1974· Σακελλαράκης & Σακελλαράκη, 1997· Peatfield, 1983).

Παναγία Κερά

Στη βάση του Κοφινά Αστερουσίων βρίσκεται ο ναός της Παναγίας Κεράς, ένας μικρός χριστιανικός ναός ο οποίος λειτουργεί ως αφετηρία της σύγχρονης προσκυνηματικής διαδρομής προς την κορυφή του βουνού. Η ακριβής χρονολόγηση του ναού δεν έχει μέχρι σήμερα τεκμηριωθεί επαρκώς με δημοσιευμένα αρχαιολογικά δεδομένα. Η θέση του, ωστόσο, εντάσσεται σε ένα ιδιαίτερα φορτισμένο λατρευτικά τοπίο, όπου η χριστιανική παρουσία συνυπάρχει με τη μακρά ιστορία θρησκευτικής χρήσης του Κόφινα από την προϊστορική έως τη νεότερη εποχή (Πλάτων, 1974· Σπηλιωτοπούλου, 2015).

Η παρουσία χριστιανικών ναών σε θέσεις με προγενέστερη θρησκευτική σημασία αποτελεί ευρύτερο φαινόμενο στον ελληνικό χώρο, όπου παλαιότερα ιερά τοπία συχνά ενσωματώθηκαν σε μεταγενέστερες μορφές λατρείας. Η συνέχεια αυτή δεν υποδηλώνει απαραίτητα άμεση ιστορική συνέχεια των τελετουργιών, αλλά περισσότερο τη διατήρηση της συμβολικής σημασίας συγκεκριμένων τόπων μέσα από νέες θρησκευτικές εκφράσεις (Burkert, 1985· Nilsson, 1950).

Η Παναγία Κερά, ως αφετηρία της σύγχρονης ανάβασης προς τον Κοφινά, εντάσσεται έτσι σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό τοπίο όπου η φύση, η αρχαιολογική μνήμη και η νεότερη θρησκευτική παράδοση συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν (Evans, 1921–1935· Rutkowski, 1986).

Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία

Πλάτων, Ν. (1974). Η Κρήτη και ο Μινωικός Πολιτισμός. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.

Σακελλαράκης, Γ. και Σακελλαράκη, Ε. (1997). Αρχάνες: Μια νέα ματιά στη Μινωική Κρήτη. Αθήνα.

Σπανάκης, Σ. (1981). Πόλεις και χωριά της Κρήτης στο πέρασμα των αιώνων. Ηράκλειο.

Σπηλιωτοπούλου, Α. (2015). «Νέα ματιά στο υλικό της κεραμεικής και των ανθρωπόμορφων ειδωλίων από το ιερό κορυφής Κόφινα Αστερουσίων», Αρχαιολογικές Έρευνες Κρήτης, 3, σσ. 281–292.

Τζεδάκης, Ι. και Hallager, E. (επιμ.) Μελέτες για την Υστερομινωική περίοδο στην Κρήτη.

Τωμαδάκης, Ν. (1978). Ιστορία της Κρήτης. Αθήνα.

Ξενόγλωσση βιβλιογραφία

Burkert, W. (1985). Greek Religion. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Driessen, J. (1990). An Early Destruction in the Mycenaean Palace at Knossos. Leuven.

Evans, A.J. (1921–1935). The Palace of Minos at Knossos. London: Macmillan.

Nilsson, M.P. (1950). The Minoan-Mycenaean Religion and Its Survival in Greek Religion. Lund.

Peatfield, A.A.D. (1983). ‘The Topography of Minoan Peak Sanctuaries’, Annual of the British School at Athens, 78, pp. 273–279.

Rutkowski, B. (1986). The Cult Places of the Aegean. New Haven: Yale University Press.

Watrous, L.V. (1992). Lasithi: A History of Settlement on a Highland Plain in Crete. Philadelphia.