Οι αρχαιότητες του Αγίου Ιωάννη Κάτω Καπετανιανών Αστερουσίων: Ιστορικό τοπίο, βυζαντινά μνημεία και η διαχρονική χρήση του χώρου
Ο Άγιος Ιωάννης Κάτω Καπετανιανών, στις νότιες υπώρειες των Αστερουσίων Ορέων, αποτελεί έναν ιδιαίτερα σημαντικό ιστορικό και αρχαιολογικό χώρο, ενταγμένο σε ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά πολιτισμικά τοπία της νότιας Κρήτης. Η περιοχή βρίσκεται σε άμεση σχέση με τον ορεινό όγκο του Κόφινα, το σημαντικότερο φυσικό και συμβολικό σημείο των Αστερουσίων, όπου η διαχρονική παρουσία λατρευτικών χώρων, από τη μινωική έως τη βυζαντινή και νεότερη περίοδο, αποκαλύπτει τη συνεχή σημασία του τοπίου ως τόπου θρησκευτικής εμπειρίας (Faure, 1963· Αλεξίου, 1960).
«Στην παράκτια ζώνη δυτικά του αμφίδυμου όρμου της Πόντας, στην περιοχή του Αγίου Ιωάννη Καπετανιανών, έχει διατυπωθεί από την αρχαιολόγο της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων Ελπίδα Χατζηδάκη η υπόθεση της ύπαρξης μινωικής λιμενικής εγκατάστασης. Η πιθανότητα αυτή βασίζεται στη στρατηγική θέση της περιοχής, στην άμεση σχέση της με τη νότια θαλάσσια οδό των Αστερουσίων και στη γενικότερη πυκνότητα μινωικών θέσεων κατά μήκος της ακτής από την Τρυπητή έως τον Λέντα. Ωστόσο, η θέση απαιτεί περαιτέρω ενάλια αρχαιολογική έρευνα για την πλήρη τεκμηρίωση της μορφής και της χρονολόγησης της εγκατάστασης. ». Επίσης σε σωστικέ ή ανασκαφή της ΚΓ ‘ΕΠΚΑ από την Αθ. Κάντα και την Κ. Γκαλανάκη εντοπΊστηκαν δύο μινωίκοί οικιστικοί πυρήνες στην Πόντα και στην Πλάκα προς τα δυτικά.
Η περιοχή των Καπετανιανών χαρακτηρίζεται από την πυκνή παρουσία βυζαντινών και μεταβυζαντινών μνημείων, μικρών ναών και ασκητικών εγκαταστάσεων, που συνδέονται με τη μεγάλη παράδοση του μοναχισμού των Αστερουσίων. Η γεωμορφολογία της περιοχής, με τις απόκρημνες χαράδρες, τα σπήλαια και τις δυσπρόσιτες πλαγιές, ευνόησε από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες την ανάπτυξη ερημιτικών πρακτικών και τη δημιουργία μικρών μοναστικών πυρήνων (Παλιούρας, 1995· Δετοράκης, 1994).
Ο ναός του Αγίου Ιωάννη (Μέση Βυζαντινή περίοδος, 843-1204 μ.Χ.) αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της κρητικής βυζαντινής ναοδομίας της υπαίθρου. Πρόκειται για μικρό μονόχωρο εκκλησιαστικό κτίσμα, προσαρμοσμένο στο φυσικό ανάγλυφο της περιοχής, σύμφωνα με την παράδοση των ορεινών ναών της Κρήτης. Η αρχιτεκτονική του μορφή αντανακλά τις ανάγκες μικρών κοινοτήτων και ασκητικών εγκαταστάσεων, όπου ο ναός αποτελούσε όχι μόνο χώρο λατρείας αλλά και κέντρο κοινωνικής και πνευματικής ζωής.
Η αφιέρωση στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο ή τον Άγιο Ιωάννη Θεολόγο (ανάλογα με την ταύτιση του ναού) εντάσσεται σε μια ευρύτερη παράδοση της κρητικής εκκλησιαστικής γεωγραφίας. Η λατρεία του Αγίου Ιωάννη συνδέθηκε ιδιαίτερα με ερημικούς και ορεινούς χώρους, καθώς η ασκητική μορφή του Προδρόμου αποτέλεσε πρότυπο για τους μοναχούς και ερημίτες της ορθόδοξης παράδοσης. Στα Αστερούσια, όπου η ησυχαστική παράδοση γνώρισε ιδιαίτερη ανάπτυξη, η παρουσία τέτοιων αφιερώσεων αντανακλά τη στενή σχέση ανάμεσα στο φυσικό περιβάλλον και την πνευματική άσκηση (Παλιούρας, 1995).
Για τη θέση έχει διατυπωθεί η άποψη ότι κατά την αρχαιότητα ενδέχεται να λειτουργούσε ως θεραπευτικός ή λατρευτικός χώρος, πιθανώς ως Ασκληπιείο. Η άποψη αυτή συνδέεται με αναφορές σε επιγραφή, με τη θεραπευτική χρήση του νερού και θεραπευτικές πρακτικές. Ωστόσο, η άποψη αυτή δεν έχει επιβεβαιωθεί ακόμη ανασκαφικά.
Η περιοχή του Αγίου Ιωάννη Κάτω Καπετανιανών εντάσσεται επίσης σε ένα ευρύτερο αρχαιολογικό τοπίο, το οποίο περιλαμβάνει το μινωικό ιερό κορυφής στη Χορεύτρα του Κόφινα, τις αρχαίες εγκαταστάσεις της νότιας ακτής και τα βυζαντινά μοναστικά μνημεία της περιοχής. Η γειτνίαση αυτών των θέσεων δεν αποδεικνύει άμεση λατρευτική συνέχεια από τη μινωική στη χριστιανική περίοδο, αλλά φανερώνει τη διαχρονική επιλογή του ίδιου γεωγραφικού χώρου ως τόπου ιδιαίτερης συμβολικής σημασίας (Faure, 1963· Βασιλάκης, 2010).
Η θρησκευτική φυσιογνωμία της περιοχής συνδέεται στενά με το μεγάλο μοναστικό κέντρο του Λουσουδίου και τη δράση του λόγιου μοναχού Ιωσήφ Φιλάγρη κατά τον 14ο αιώνα. Η παρουσία του Φιλάγρη, η ανάπτυξη της ησυχαστικής παράδοσης και η λειτουργία μικρών μοναστικών εγκαταστάσεων καταδεικνύουν ότι τα Αστερούσια δεν υπήρξαν μόνο τόπος απομόνωσης, αλλά και σημαντικό κέντρο πνευματικής και θεολογικής δραστηριότητας (Παλιούρας, 1995).
Η μελέτη του Αγίου Ιωάννη Κάτω Καπετανιανών συμβάλλει επομένως στην κατανόηση ενός σύνθετου πολιτισμικού τοπίου, όπου η αρχαία λατρευτική παράδοση, ο βυζαντινός μοναχισμός και η νεότερη τοπική μνήμη συνυπάρχουν. Ο ναός αποτελεί έναν ακόμη κρίκο στο δίκτυο των ιερών τόπων των Αστερουσίων, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική λειτουργία του ορεινού χώρου ως τόπου πνευματικής αναζήτησης και επικοινωνίας με το θείο.
Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία
Αλεξίου, Σ. (1960). «Αρχαιότητες και μνημεία της περιοχής Λέντα», Κρητικά Χρονικά, 14, σσ. 247–274.
Βασιλάκης, Α. (2010). Η Μινωική Εποχή στα Αστερούσια. Ηράκλειο: Περιφέρεια Κρήτης.
Δετοράκης, Θ. (1994). Ιστορία της Κρήτης. Ηράκλειο.
Καλοκύρης, Κ. (1994). Η εκκλησιαστική τέχνη στην Κρήτη. Αθήνα: Παπαδήμα.
Παλιούρας, Α. (1995). Βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία της Κρήτης. Ηράκλειο.
Σπανάκης, Σ. (1991). Πόλεις και χωριά της Κρήτης στο πέρασμα των αιώνων. Ηράκλειο.
Κάντα, Α. και Γκαλανάκη, Κ. (ανασκαφικές έρευνες), «Αρχαιολογικές έρευνες στην παράκτια ζώνη Αγίου Ιωάννη – Πόντας – Πλάκας Καπετανιανών Αστερουσίων» (ανασκαφικά δεδομένα, προσ. επικ.).
Ξενόγλωσση βιβλιογραφία
Faure, P. (1963). Cultes de sommets et cultes de cavernes en Crète’, Bulletin de Correspondance Hellénique, 87(2), pp. 493–508.
Gerola, G. (1905–1932). Monumenti Veneti nell’isola di Creta. Venezia: Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti.
Kalokyris, K. (1973). The Byzantine Wall Paintings of Crete. Athens.