Η Τρυπητή από την 4η χιλιετία π.Χ. ως τους βυζαντινούς χρόνους

Η περιοχή της Τρυπητής, στο φυσικό όρμο που βρίσκεται νότια του Κρότου και ανατολικά του Λέντα, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές θέσεις των νοτίων Αστερουσίων για τη μελέτη της εξέλιξης της μινωικής κατοίκησης από την Τελική Νεολιθική έως και τη Νεοανακτορική περίοδο. Οι συστηματικές ανασκαφικές έρευνες του Αντώνη Βασιλάκη αποκάλυψαν ένα σύνθετο οικιστικό και ταφικό σύνολο, το οποίο περιλαμβάνει προανακτορικούς και ανακτορικούς οικισμούς, θολωτούς τάφους και εκτεταμένα κατάλοιπα εγκατάστασης, προσφέροντας πολύτιμα στοιχεία για την οργάνωση των τοπικών κοινοτήτων και τη σχέση τους με το ανακτορικό κέντρο της Φαιστού (Βασιλάκης, 2010· Βασιλάκης, 2013).

Τα αρχαιότερα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας στην περιοχή ανάγονται στο τέλος της 4ης χιλιετίας π.Χ. και εντοπίστηκαν στις βραχοσκεπές της θέσης Αδάμη Ζωνάρια, νοτιότερα του υψώματος Αδάμη Κορφάλι. Η εγκατάσταση αυτή τεκμηριώνει την πρώιμη εκμετάλλευση της περιοχής πριν από την ανάπτυξη των οργανωμένων οικισμών της Πρωτομινωικής περιόδου (Βασιλάκης, 2010).

Ο σημαντικότερος προανακτορικός οικισμός αναπτύχθηκε στη θέση Αδάμη Κορφάλι, όπου η ανασκαφή αποκάλυψε έναν πυκνο δομημένο οικισμό με δύο κύριες οικοδομικές φάσεις, που χρονολογούνται από τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ. Η πρώτη φάση χαρακτηρίζεται από δύο συνοικίες, οι οποίες διαχωρίζονταν από κεντρικό δρόμο, στοιχείο που υποδηλώνει ήδη μία οργανωμένη πολεοδομική διάταξη. Κατά τη δεύτερη οικοδομική φάση, τα νέα κτίσματα ανεγέρθηκαν επάνω στα ερείπια της προηγούμενης και κατέλαβαν ακόμη και τον αρχικό οδικό άξονα, γεγονός που αντανακλά τη συνεχή οικιστική ανάπτυξη και την εντατική αξιοποίηση του περιορισμένου χώρου.

Η ανασκαφή αποκάλυψε επτά κατοικίες με σαφώς καθορισμένα όρια, αποτελούμενες από δύο έως τέσσερις χώρους. Κάθε οικία διέθετε έναν μεγαλύτερο τετράπλευρο κεντρικό χώρο, στον οποίο υπήρχε λίθινος πεσσός για τη στήριξη της στέγης. Οι τοίχοι διατηρήθηκαν σε ύψος που σε ορισμένα σημεία υπερβαίνει τα 2 μ., ενώ στο εσωτερικό τους έφεραν πηλοκονίαμα. Ο εσωτερικός εξοπλισμός περιλάμβανε κτιστά θρανία, πάγκους και υπερυψωμένα πατάρια, στοιχεία που καταδεικνύουν ιδιαίτερα οργανωμένη εσωτερική διαρρύθμιση. Οι στέγες κατασκευάζονταν από ξύλινα δοκάρια, επικάλυψη αργιλικού χώματος και λίθινες πλάκες, όπως μαρτυρούν τα πολυάριθμα κατάλοιπα απανθρακωμένων ξύλων (Βασιλάκης, 2010).

Ιδιαίτερα σημαντικό υπήρξε και το κινητό αρχαιολογικό υλικό. Ανασκάφηκαν αγγεία καθημερινής χρήσης, όπως πρόχοι, σκύφοι, κύπελλα και πιατέλες, αντιπροσωπευτικά των κεραμικών ρυθμών Αγίου Ονουφρίου, Κουμάσας, λευκού επί σκοτεινού και τραχωτού. Παράλληλα βρέθηκε μεγάλος αριθμός λίθινων εργαλείων και σκευών, μεταξύ των οποίων μυλόπετρες, τριπτήρες και πελέκεις, καθώς και μικρολιθικά εργαλεία από οψιανό και πυριτόλιθο, που μαρτυρούν τόσο την αγροτική όσο και τη βιοτεχνική δραστηριότητα των κατοίκων. Σημαντικά είναι επίσης τα χάλκινα και οστέινα εργαλεία, όπως σμίλες και σουβλιά, δύο λίθινες σφραγίδες, ένα πήλινο σφράγισμα και λίθινα περίαπτα, τα οποία υποδηλώνουν την ανάπτυξη διοικητικών και συμβολικών πρακτικών ήδη κατά την Πρωτομινωική περίοδο (Βασιλάκης,2010· Betancourt, 2007).

Ο οικισμός φαίνεται ότι καταστράφηκε γύρω στο 2000–1900 π.Χ., πιθανότατα στο πλαίσιο των ευρύτερων μεταβολών που σηματοδοτούν τη μετάβαση από την Προανακτορική στην Παλαιοανακτορική περίοδο. Μετά την εγκατάλειψή του, οι κάτοικοι φαίνεται ότι εγκαταστάθηκαν στη γειτονική θέση Καλόκαμπος, όπου δημιουργήθηκε ένας νέος, αραιοδομημένος οικισμός απότελούμενος από περίπου δέκα μεγάλες κατοικίες, επιφάνειας 60–80 τ.μ. η καθεμία. Η μεταβολή αυτή αντανακλά αλλαγές στην οργάνωση της κατοίκησης και πιθανότατα στη δομή της τοπικής κοινωνίας (Βασιλάκης, 2010).

Κατά την Παλαιοανακτορική περίοδο αναπτύχθηκε νέος οικισμός στη βραχώδη χερσόνησο του Φύλακα, ο οποίος φαίνεται ότι αντικατέστησε τον παλαιότερο οικισμό της θέσης Λαμνασσός. Η θέση δεσπόζει στον φυσικό όρμο της Τρυπητής και συνδέεται άμεσα με την εκμετάλλευση του ασφαλούς λιμανιού από το ανακτορικό κέντρο της Φαιστού. Η στρατηγική της θέση επέτρεπε τον έλεγχο της θαλάσσιας επικοινωνίας μεταξύ της νότιας Κρήτης και της Μεσαράς, γεγονός που προσδίδει ιδιαίτερη σημασία στον οικισμό στο πλαίσιο του ανακτορικού οικονομικού δικτύου (Βασιλάκης, 2013· Shaw & Shaw, 2006).

Οι ανασκαφές στον Φύλακα αποκάλυψαν τμήματα πυκνοδομημένου οικισμού που καταλάμβανε σχεδόν ολόκληρη τη χερσόνησο. Διατηρήθηκαν τμήματα κατοικιών με χώρους μαγειρείου, κτιστά πεζούλια και άλλες οικιακές εγκαταστάσεις, στοιχεία που υποδηλώνουν μόνιμη και οργανωμένη εγκατάσταση κατά την Παλαιοανακτορική και Νεοανακτορική περίοδο (Βασιλάκης,2013).

Εξίσου σημαντικά είναι τα ταφικά μνημεία της περιοχής. Στον Καλόκαμπο ανασκάφηκε ένας από τους αρχαιότερους γνωστούς προανακτορικούς κυκλικούς θολωτούς τάφους της νότιας Κρήτης, ο οποίος χρονολογείται πριν από το 3000π.Χ.και κατασκευάστηκε με μεγάλους αργούς λίθους. Ο τάφος φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκε από τις πρώτες κοινότητες που κατοίκησαν τις γειτονικές βραχοσκεπές. Παρά τη σύλησή του, διασώθηκαν όστρακα κεραμικής, ασημένιες και στεατιτικές χάνδρες περιδεραίων, καθώς και περιορισμένος αριθμός ανθρώπινων οστών. Αντίστοιχα, οι δύο μικρότεροι θολωτοί τάφοι στον Φύλακα και στη Λαμνασσό απέδωσαν κυρίως όστρακα αγγείων και ελάχιστα οστεολογικά κατάλοιπα,γεγονός που αποδίδεται στη συστηματική σύλησή τους ήδη από την αρχαιότητα (Βασιλάκης, 2010).

Στη δυτική απόληξη του φαραγγιού της Τρυπητής, κοντά στην ακτή, ο Αντώνης Βασιλάκης ανέσκαψε τμήμα οικισμού των Ελληνιστικών και Ρωμαϊκών χρόνων. Η έρευνα αποκάλυψε δύο δωμάτια μεγάλου οικοδομήματος, με τοίχους διατηρημένους σε ύψος περίπου 1,50μ., το οποίο χρονολογήθηκε από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως τον 1ο αιώνα μ.Χ., τεκμηριώνοντας τη συνέχιση της κατοίκησης της περιοχής κατά τους ιστορικούς χρόνους (Βασιλάκης, 1997).

Συνολικά, τα ανασκαφικά δεδομένα της Τρυπητής αποτυπώνουν μία μακρά αλληλουχία κατοίκησης και χρήσης του τοπίου, από τις πρώτες εγκαταστάσεις της Τελικής Νεολιθικής έως την πλήρη ένταξη της περιοχής στο ανακτορικό σύστημα της Φαιστού κατά τη 2η χιλιετία π.Χ. Η θέση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της μετάβασης από μικρές προανακτορικές κοινότητες σε οργανωμένους ανακτορικούς οικισμούς με έντονο θαλάσσιο και οικονομικό προσανατολισμό.

Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία

Αλεξίου,Σ.(1960). «Αρχαιότητες και μνημεία της περιοχής Λέντα», Κρητικά Χρονικά, 14, σσ. 247–274.

Βασιλάκης, Α. (1990). «Ανασκαφή Τρυπητής», Αρχαιολογικόν Δελτίον, 45, Χρονικά Β2.

Βασιλάκης, Α. (1991). «Η προανακτορική Τρυπητή», στο Πεπραγμένα Ζ΄ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, Ρέθυμνο.

Βασιλάκης, Α. (1994). «Ο προανακτορικός οικισμός της Τρυπητής», στο Πεπραγμένα Η΄ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, Ηράκλειο.

Βασιλάκης, Α. (1997). «Τρυπητή». Αρχαιολογικόν Δελτίον,47 (1992:Χρονικά Β2),σσ.560–561.

Βασιλάκης, Α. (1999). «Νέα στοιχεία από τις ανασκαφές της Τρυπητής», Κρητική Εστία, 7, σσ. 125–148.

Βασιλάκης, Α. (2010). Η Μινωική Εποχή στα Αστερούσια. Ηράκλειο: Περιφέρεια Κρήτης.

Βασιλάκης, Α. (2013). Αστερούσια. Ιστορία και Αρχαιολογία. Ηράκλειο.

Δαβάρας, Κ. (1973). Οδηγός του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου. Αθήνα.

Σακελλαράκης, Ι.Α. και Σακελλαράκη, Ε. (1997). Αρχάνες. Μια νέα ματιά στη Μινωική Κρήτη. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.

Ξενόγλωσση βιβλιογραφία

Betancourt, P.P. (2007). The History of Minoan Pottery. Philadelphia: INSTAP Academic Press.

Branigan, K. (1970). The Foundations of Palatial Crete. London: Routledge & Kegan Paul.

Branigan, K. (1988). The Early Bronze Age. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Branigan, K. (1993). Dancing with Death: Life and Death in Southern Crete c. 3000–2000 BC. Amsterdam: A.M. Hakkert.

Cadogan, G. (ed.) (1986). The End of the Early Bronze Age in the Aegean. Leiden: Brill.

Faure, P. (1962). Fonction des cavernes crétoises. Paris: École Française d’Athènes.

Hood, M.S.F. (1971). The Minoans: Crete in the Bronze Age. London: Thames & Hudson.

Nowicki, K. (2000). Defensible Sites in Crete c. 1200–800 B.C. Liège: Université de Liège.

Shaw, J.W. and Shaw, M.C. (2006). Kommos IV: The Greek Sanctuary. Princeton: Princeton University Press.

Watrous, L.V. (1994). Kommos III: The Late Bronze Age Pottery. Princeton: Princeton University Press

Warren, P. (1972). Myrtos: An Early Bronze Age Settlement in Crete. London: British School at Athens.